In een oude papierbak in het huidige Brno, Tsjechië wordt in 1942 een klein boek gevonden met notities en knipsels, toebehorend aan Magnus Hirschfeld. Hoe kwam het daar terecht? En was Hirschfeld’s hele bibliotheek niet verbrand door de nazi’s in 1933?
In het 800 pagina tellende (en anderhalf kilo wegende) boek The Scattered Library onderzoekt Hans P. Soetaert deze vragen. Het boek is gebaseerd op zijn jarenlang archiefonderzoek. Het reconstrueert hoe materialen uit Hirschfelds bibliotheek na 1933 over verschillende landen verspreid raakten, en welke mensen daar een rol in speelden. Voor de Vrienden van IHLIA gaf Hans een verdiepende lezing en nam hij ons mee in het verhaal van Hirschfeld’s bibliotheek.
Magnus Hirschfeld was een Duitse arts en een van de vroege pioniers van lhbtq+-emancipatie. Al in 1896 schreef hij een anoniem pamflet waarin hij betoogde dat homoseksualiteit een natuurlijk, aangeboren fenomeen is. Deze mensen hebben het al moeilijk genoeg, het is niet nodig om hen als maatschappij nog verder te straffen, beargumenteerde hij. Hij geloofde dat wetenschappelijke kennis uiteindelijk zou bijdragen aan rechtvaardigheid voor en acceptatie van lhbtq+ers. In 1904 verzamelde hij tevergeefs handtekeningen van 2800 Duitse artsen voor zijn petitie om Paragraaf 175 van het Duitse Wetboek van Strafrecht – die seks tussen mannen verbood – af te schaffen.
In 1919 richtte Hirschfeld het Instituut voor Seksuele Wetenschap op, in een chic hoekpand in de Berlijnse wijk Tiergarten. Het instituut bood huwelijks- en seksuele therapie en voerde wetenschappelijk onderzoek uit. Ook vonden hier in de jaren twintig enkele van de eerste moderne genderbevestigende behandelingen en operaties ter wereld plaats. Samen met zijn geliefde Karl Giese en een groeiend team breidde Hirschfeld het instituut en bibliotheek steeds meer uit. Hij werd een inspiratie voor artsen en activisten wereldwijd.
Tijdens de opkomst van het nazi-regime was Hirschfeld als joodse, homoseksuele man niet veilig en besloot Duitsland in 1930 te verlaten. Op de ochtend van 6 mei 1933 plunderden nazi studenten de bibliotheek van het Instituut. Vier dagen later werd op de Bebelplatz in Berlijn een aanzienlijk deel van deze boeken – samen met andere ‘verboden boeken’ – verbrand. Hirschfeld heeft vanaf een bioscoopzaal in Parijs deze boekverbranding, met fakkels en toespraken, moeten aanzien. Ter nagedachtenis aan alles wat er verloren is gegaan bij deze boekverbranding is ‘de verzonken bibliotheek’ van kunstenaar Micha Ullman op de Bebelplatz te zien: een glazen plaat naast gewone stoeptegels. Ondergronds is een witte ruimte te zien, met lege boekenkasten, wat staat voor alle kennis die er verloren is gegaan.
Wat de meeste mensen niet weten is dat de nazi’s niet alle boeken van het instituut hebben verbrand. Vermoedelijk heeft Hirschfeld vooraf een deel van zijn collectie veilig kunnen stellen; dat is moeilijk na te gaan, omdat een complete inventaris van de bibliotheek (op het moment van plundering) ontbreekt. Bovendien hebben de nazi’s in het najaar van 1933 een veiling georganiseerd, waar ze de rest van de geroofde boeken verkochten. Hirschfeld stuurde vrienden van hem op deze veiling af en kocht hiermee een deel van zijn eigen collectie terug. Een deel van het materiaal werd naar Parijs gestuurd, een ander deel naar Brno.
Waarom het op deze plekken terecht kwam, welke mensen daar een rol in speelden en wat er uiteindelijk met het materiaal is gebeurd, lees je terug in Soetaerts meesterwerk The Scattered Library.
Het publiek was onder de indruk van Soetaerts lezing over de beweging van deze personen, boeken en materialen over grenzen en tijd heen. Er volgde een boeiend gesprek tussen Soetaert en het publiek over wat hem persoonlijk het meest had geraakt tijdens zijn onderzoek, welke lessen we uit dit verhaal kunnen trekken in ons huidige politieke klimaat, en hoe Soetaert zich verhield tot andere voorlopers op dit gebied.
Ten slotte was er een quiz over Hirschfelds leven waar de Vrienden van IHLIA fanatiek en luid aan meededen. De gelukkige winnaar is naar huis gegaan met een gratis exemplaar van The Scattered Library.
