We zetten de traditie voort: Wilfred van Buuren heeft weer een lijstje gemaakt met zijn favoriete queerboeken. Deze keer blikt hij terug op de oogst van 2025.
Wilfred: ‘Ik zeg nu wel queer, maar meestal gaat het dan simpelweg om homoseksualiteit. Overigens zat er verder wel een puike roman met biseksuele/lesbische personages tussen: de roman De paarse overall van Béatrice van Althena van schrijfster Bep Ruting met een prachtig tijdsbeeld van de jaren ’70 met kraakpanden, macho mannen, politiek activisme en (lesbisch) feminisme.’
Naast het onderstaande overzicht van boeken met een homoseksuele twist, wil Wilfred graag drie andere anderszins queerpositieve uitschieters noemen:
Florette Dijkstra. De sprong in het licht: Marlow Moss (1889-1958). Amsterdam/Antwerpen: Em. Querido’s Uitgeverij, 2025.
Intrigerende zoektocht naar het leven en werk van de lesbische (of toch misschien non-binaire) kunstenares Marlow Moss.
Bep Ruting. De paarse overall van Béatrice van Althena. Groningen: Palmslag, 2025.
Puike debuutroman van Bep Ruting met een prachtig tijdsbeeld van Amsterdam en Arnhem in de jaren ’70. Met biseksuele en lesbische personages en met kraakpanden, macho mannen, politiek activisme en (lesbisch) feminisme.
Suzanne Gaensheimer e.a (ed.). Queere Moderne 1900 bis 1950 / Queer Modernism 1900 to 1950. München: Hirmer Verlag, 2025.
Werkelijk schitterend uitgegeven catalogus van een tentoonstelling in Düsseldorf, met ook nog interessante teksten en voor mij een aantal onbekende kunstenaars. Veel aandacht ook voor vrouwelijke kunstenaars.
Het leukste plaatjesboek komt van overzee en is een graphic memoir, een getekende autobiografie. Maurice Vellekoop is de jongste van vier in een gezin van Nederlandse immigranten en groeit op in de suburbs van Toronto in de jaren 1970. Het gezin is working-class, liefdevol en streng calvinistisch. Maurice speelt het liefst met Barbiepoppen, hij houdt zielsveel van zijn moeder en helpt haar graag in de thuiskapsalon. Hoe gay wil je het hebben?
Wanneer hij na veel gepieker uit de kast komt, kan zijn moeder dat aanvankelijk niet accepteren. Maurice doet een kunstopleiding, vertrekt uiteindelijk naar New York en wordt daar een veel gevraagde illustrator. Zijn seksleven bestaat meer uit getob dan uit vervulling, maar wordt wel in ijzersterke, hilarische scenes opgetekend. Tussendoor is er ook veel aandacht voor Maurice liefde voor films, musicals en zijn obsessie met koning Ludwig II van Beieren. Opnieuw hoe gay wil je het hebben? Dit is een grappig, lief en aangrijpend levensverhaal: een feest om te lezen én om te bekijken.
Maurice Vellekoop. I’m So Glad We Had This Time Together: A Memoir. New York, NY: Pantheon Books, 2024.
Deze geschiedenispil van bijna 600 bladzijden is geen gemakkelijke lectuur en ook geen page-turner. Maar wie doorleest en doorzet wordt rijkelijk beloond met nieuwe (detail)kennis en inzichten. Forbidden Desire in Early Modern Europe van de Brit Noel Malcolm, historicus aan All Souls College in Oxford, behandelt uitvoerig het onderwerp seksuele betrekkingen tussen mannen in Europa tussen 1400 en 1750. Het perspectief is pan-Europees. De nadruk ligt op Zuid- en Noord-Europa, maar er zijn ook uitstapjes naar bijvoorbeeld de Arabische en Osmaanse percepties van sodomie. In alle Europese maatschappijen in deze periode waren er mannen die zich aangetrokken voelden tot andere mannen. Overal bestonden religieuze en wettelijke normen die het in de praktijk brengen van man-tot-man- verlangens afkeurden en dan was er ook nog vaak een sterk maatschappelijke afkeuring (social disapproval). Toch kwamen same-sex-verlangens en -praktijken tussen mannen overal voor.
Malcolm onderscheidt twee patronen. Het mediterrane model waarbij seksuele betrekkingen tussen mannen hiërarchisch waren georganiseerd, gebaseerd op leeftijd. In dit model was het doorgaans de oudere partner die de jongere, passieve partner penetreerde. Dit was een cyclisch fenomeen: aangezien de aantrekkingskracht van een jongen ophield zo gauw hij baardhaar ontwikkelde (in die tijd meestal rond de leeftijd van 18 of 20) en actieve sodomieten geacht werden te trouwen met een vrouw, meestal rond de leeftijd van 30 jaar. Dit patroon lijkt dus op de seks tussen mannen en jongens in het Oude Griekenland.
In Noordwest-Europa lijkt sodomie veel minder vaak voor te komen en bovendien verschilt de manier waarop mannen seks met elkaar hadden in deze streken met die van het gebied rondom de Middellandse Zee. Het hiërarchisch leeftijdspatroon was minder dominant; volwassen mannen hadden ook seks met elkaar. Ze namen ook makkelijker zowel de actieve en passieve rol aan dan rond de Middellandse Zee, en deden vaker aan andere seksuele handelingen dan kontneuken zoals wederzijdse masturbatie.
Ook al is wat Malcolm beweert niet helemaal nieuw, zijn ambitieuze en veelomvattende overzichtswerk is een voorbeeld van zeer gedegen onderzoek. Alleen al de bibliografie telt 55 dikbedrukte pagina’s, met titels in allerlei talen. Er staan bijvoorbeeld ook publicaties van Van der Meer, Van der Helm en Roelens over de Nederlanden tussen. Een geweldig nieuw standaardwerk.
Noel Malcolm. Forbidden Desire in Early Modern Europe: Male-Male Sexual Relations, 1400-1750. Oxford: Oxford University Press, 2024.
Dit is een autobiografie en biografie ineen. En ook nog het verhaal van een bijzondere Britse vriendschap: die tussen een jonge, ziende homo en een oudere, blinde homo. In 2003 was auteur Christopher Stephens een jonge homoseksuele student kerkgeschiedenis in Oxford toen hem gevraagd werd of hij een oudere, blinde man wilde voorlezen. Ja hoor, dat wilde hij wel. Het voorlezen werd een wekelijkse traditie en al gauw ontstond een bijzondere vriendschap, waarbij Christopher de vijftig jaar oudere Roger hielp met huishoudelijke taken, hem meenam naar buiten en ze samen reisjes maakten en zelfs weleens het bed deelden (alles in het vriendschappelijke).
In de loop der jaren werd hun band steeds inniger en ook gecompliceerder. Toen Christopher in 2008 afstudeerde, bood Roger hem aan om bij hem in zijn grote huis in Oxford te komen wonen en voor hem te zorgen. Christopher koos echter voor een eigen leven in Londen. De vriendschap bleef evenwel bestaan tot Rogers dood in 2011. Christopher erfde Rogers uitgebreide archief aan geschriften en correspondentie. Met behulp daarvan schreef hij dit boek en daarmee de biografie van Roger.
Roger Butler speelde een kleine, maar belangrijke en bijna vergeten rol in de homobeweging in Engeland begin jaren ’60. In 1960 stuurde Roger namelijk (samen met twee andere mannen) een ingezonden brief aan Engelse kranten, die ook gepubliceerd werd. En dat in een tijd waarin ingezonden brieven werkelijk iets betekenden: ze waren een belangrijke pijler voor de Britse publieke opinie. De aanhef van de brief luidde: “Sir we are homosexuals…” Het schrijven van zo’n brief zeven jaar voor de decriminalisering van homoseksualiteit in Engeland was een radicale en dappere stap. De brief was namelijk niet anoniem, maar met naam ondertekend. Dit kon verlies van reputatie, baan of huis en sociaal isolement betekenen.
Dit boek is deels het verhaal van de eerste man die vrijwillig uit de kast kwam voor het Engelse publiek, ongeveer tien jaar voordat Engelse gay activisten min of meer massaal uit de kast kwamen. Roger Butler zorgde voor een kick-start van de Engelse gay liberation, maar raakte zelf (nadat hij zijn zicht verloor als dertiger) gemarginaliseerd en vergeten. The light of day is een waardig eerherstel voor een homopionier – met fijne details over homoactivisme in de jaren ’60 – en een prachtig relaas van intergenerationele vriendschap tussen homomannen.
Christophe Stephens & Louise Radnofsky. The light of day: The first man to come out at the dawn of gay liberation. London: Headline Press, 2025.
In de categorie fictie koos Wilfred twee oorspronkelijk Nederlandse titels:
In 1932 verblijft de uit Alexandrië afkomstige Griekse dichter Kaváfis in Athene voor een operatie wegens keelkanker. Hij is oud en ziek en wordt gefêteerd door een schare bewonderaars. Dan ziet hij een wonderschone jongeman die hij in een ver verleden heeft ontmoet of denkt te hebben ontmoet. Een schitterende novelle over hunkering en (on)vervuld verlangen en over de vloek en de zegen van de eeuwige jeugd.
Peter Delpeut. Om wie we zijn: een onwaarschijnlijke liefde. Bleiswijk: Uitgeverij Vleugels, 2025.
Een geheel ander boek – veel meer down to earth – is de voorlopig laatste roman van Gerard van Emmerik. Ook hier gaat het over de herenliefde, maar dan die tussen twee heren op leeftijd. Sam en Luc zijn al veertig jaar samen.
Hun relatie is overzichtelijk, maar de sjeu lijkt er wel een beetje vanaf en Sam kijkt af en toe op Funda om te zien of hij misschien niet toch eens op zichzelf moet gaan wonen. Zal hun relatie standhouden? Dan krijgt Sam te horen dat hij een ongeneeslijke ziekte heeft en niet lang meer te leven heeft. Hij besluit dit niet aan zijn partner te vertellen, voorlopig niet althans. Hoe zal dit aflopen?
Jij blijft is een subtiele roman over de liefde, vol wrange humor. Gerard van Emmerik publiceerde sinds 1993 10 boeken: verhalen, romans en een novelle. Hij is een meesterlijk stilist. Ik ben van mening dat Gerard van Emmerik veel meer bekendheid verdient. Lees tenminste een keer in je leven een boek van hem, bijvoorbeeld Jij blijft.
Gerard van Emmerik. Jij blijft. Amsterdam: De Kring, 2025.
